Zindandan Cumhuriyete: Ey Reqîb’in Öyküsü
Zindanda gardiyanın zulmüne karşı yazılan mısralar, birkaç yıl sonra Çarçira Meydanı’nda ilan edilen Kürdistan Cumhuriyeti’nin ulusal marşı olacaktı. Henüz 30 yaşında şüpheli bir şekilde hayata veda eden şair, hukukçu ve siyasetçi Dildar’ın; trajedilerle başlayan, gizli cemiyetlerden zindanlara uzanan kısa ama ölümsüz yaşam öyküsü...


Zindandan Cumhuriyete: Ey Reqîb'in Öyküsü
PERWER ARMED
Gerçek adı Yunis Reûf olan Dildar, 20 Şubat 1918’de Güney Kürdistan’ın Koyê kentinde dünyaya geldi. Ailesi, I. Dünya Savaşı öncesinde Koyê’nin varlıklı ailelerindendi. Ancak savaşın patlak vermesi ve Osmanlıların Kürdistan’a dönük saldırılarını artırması nedeniyle, birçok aile gibi Dildar’ın ailesi de bütün mal varlığını kaybetmişti.
Dildar, doğduğu o zorlu yılı, yıllar sonra gün yüzüne çıkan ve 1983’te yayımlanan anılarında şöyle anlatacaktı: “1918 belki de Kürdistan’ın en kötü yılıydı; açlık ve yoksulluk had safhadaydı. Ekili arazi ve bahçelerimiz baharda Osmanlılar tarafından talan edilmişti. Evimizi, her şeyimizi kaybetmiş; küçük, kiralık bir evde oturuyorduk. Fakat buna rağmen ailem hayatta kalma iradesini yitirmedi ve işte beni de bu hayatta kalma azmiyle büyüttüler.”
Dildar’ın çocukluğunu etkileyen en önemli olay, dayısının Osmanlılar tarafından idam edilmesidir. Annesi Zehwe Xûrşîd Efendî’nin kardeşi için döktüğü gözyaşları, deyim yerindeyse Dildar’ın yurtseverliğinin mayası olur. Ailesinin başına gelenler yetmezmiş gibi Dildar, henüz dört yaşındayken ağır bir hastalığa yakalanır. Hewlêr Kalesi’ndeki hastanede uzun bir süre tedavi görür; hastalıktan kurtulmayı başarır ancak hayatını artık kekeme olarak sürdürecektir. Henüz 8 yaşındayken de kardeşi Cewad’ı kaybeder.
Ailesinin yaşadığı tüm bu trajedilerden dolayı Dildar, ilkokula ancak 9 yaşına girdiğinde gönderilir; fakat buna rağmen eğitim hayatı boyunca son derece başarılı bir öğrenci olur. Ortaöğrenimini Ranya’da, liseyi ise Kerkük’te tamamlayan Dildar’ın Kürt edebiyat dünyasının kapılarını aralaması işte bu yıllara tekabül eder. 15 yaşındayken dönemin ünlü şairleri Pîremêrd, Bêkes ve Wefayî’nin divanlarını okuyan Dildar’ın Kürt tarihi bilinci ise Mehmed Emîn Zekî Beg ve Seyîd Husên Hûzinî’nin eserleriyle gelişir.
“Darker” ve “Hizbî Hîwa”
Lise eğitimi için Kerkük’te geçirdiği üç yıl, Dildar’ın hayatındaki en önemli evredir. 19 yaşındayken, 1937’nin Eylül ayında bir grup öğrenci arkadaşıyla Şakir Beg Celal’in evinde toplanır. Gecenin sonunda, 19. yüzyılın başlarında İtalya’nın bağımsızlığı için kurulan gizli örgüt Carbonari Cemiyeti’nden (Karbonariler) esinlenerek “Darker” isimli bir derneğin kuruluşuna karar verilir. Derneğin ana hedefi, Kürdistan’ın özgürlüğü ve dört parçanın birleştirilmesidir.
“Darker” bir yıl sonra, 1938’in Haziran ayında bu kez “Hizbî Hîwa” (Umut Partisi) adını alır; Refîq Hilmî partinin genel başkanı, Dildar ise genel sekreteri olur. Aynı yıl Dildar’ın şiirleri de edebiyat dergisi Gelawêj’de yayımlanmaya başlar. Dildar, Kürt halkının siyasi hakları için kurdukları partinin çalışmaları kapsamında önce Süleymaniye’ye, ardından da Doğu Kürdistan’a geçer ve orada İran rejimine esir düşer.
Zindandayken yazdı, Cumhuriyetin marşı oldu
Kimi kaynaklara göre Dildar, İran zindanlarında esirken gardiyanın baskı ve zulmü karşısında, kendi adıyla özdeşleşecek olan “Ey Reqîb” (Ey Düşman) şiirini kaleme alır. (Bazı kaynaklar ise Dildar’ın bu şiiri aslında Bağdat’ta cezaevindeyken yazdığını öne sürer.) On mısralık şiirde Dildar; Kürt’ün yenilmeyeceğini, felaketlerle yıkılmayacağını ve tarih boyunca ayakta kalacağını anlatır.
Cezaevinden çıktıktan sonra partisi Hîwa’nın zayıflaması üzerine Dildar, eğitim hayatına kaldığı yerden devam etmeyi tercih eder. 1940 yılında girdiği Bağdat Hukuk Fakültesi’ni 1945’te bitiren Dildar, şairliğinin yanında artık Bağdat’ın genç Kürt avukatlarından biridir.
22 Ocak 1946’da, Mahabad’ın tarihi Çarçira Meydanı’nda Qazi Muhammed’in önderliğinde Kürdistan Cumhuriyeti’nin ilan edildiği gün, Dildar’ın da en mutlu günüdür. Çünkü Cumhuriyet, ulusal marş olarak onun “Ey Reqîb” şiirini seçmiştir. Ömrü sadece 11 ayla sınırlı kalan Kürtlerin ilk ve tek cumhuriyeti yıkıldığında; Dildar’ın ismi ve Kürt halkının düşmanlarına kafa tutan bu şiiri Kürt ulusuna miras kalır.
Ölümü hâlâ muamma
Cumhuriyetin yıkılışını takip eden dönemde Dildar, birçok hastalıkla boğuşur; kalp rahatsızlığının yanı sıra ağır romatizma ağrıları baş göstermiştir. 12 Kasım 1948 akşamı, Hewlêr’deki Hemra Sineması’nda Selahaddin Eyyubi’nin hayatını anlatan filmi izlediği sırada kalbi sıkışır ve kendisini zar zor dışarı atar. Genç şair, hastane yolundayken can verir.
Güney Kürdistanlı kimi tarihçilere göre, henüz 30 yaşındaki Dildar zehirlendiği için ölmüştür. Bu yüzden de ailesinden hiç kimsenin katılamadığı küçük bir cenaze töreniyle ertesi gün Hewlêr’de toprağa verilir; ancak daha sonra cenazesi çıkartılarak memleketi Koyê’ye götürülür.
Mahabad’ın ağır yenilgisinin yarattığı etkiden midir bilinmez; ama aynı yıl ünlü Kürt tarihçi Mehmed Emîn Zekî Beg ile şairler Zîwer ve Faik Bêkes de hayata gözlerini yumacaktır.